عصرآهن در ایران باستان

طی دوران عصر آهن در ایران، حدود هزار سال ( ۱۵۰۰-۵۵۰ ق.م )، فلزات مختلفی از جمله آهن، مفرغ، نقره و طلا مورد استفاده گرفت که بین آنها فلز آهن برای اولین بار در این دوره ظهور کرد و به همین دلیل نیز این دوره را عصر آهن نامیده اند.

اشیای آهنی برای اولین بار در هزاره ی چهارم قبل از میلاد، میان یافته های باستان شناسی ظاهر شد. اما فقط در اواسط هزاره ی دوم قبل از میلاد بود که هیتی ها(قومی باستانی) در آسیای صغیر (ترکیه امروزی) موفق به تولید آهن از کانسنگ آن شدند.

از این تاریخ تا اوایل هزاره اول قبل از میلاد، تولیدات آهنی، بیشتر در خدمت طبقه حاکم بود و کاربرد آن ساخت جنگ افزارها و تزئینات شخصی بود. بنابراین، در این دوره، تاثیر این تولید در ساختارهای مختلف اقتصادی و اجتماعی، محدود بود.

اما در اواخر عصر آهن ساخته های آهنی به صورت عمده تولید و در بخش های مختلف مورد استفاده قرار گرفت.

 

کاربرد عمومی ساخته های آهنی و فولادی

کاربرد عمومی ساخته های آهنی و فولادی در بخش تولیدی و اقتصادی (با توجه به کارایی شگرف ساخته های آهنی در مقایسه با ادوات سنگی، استخوانی، چوبی، مسی و مفرغی که قبل از این استفاده می شدند) باعث سرعت بخشیدن به پیشرفت تکنولوژی تولید، شد.

با توجه به این که در ایران معادن بزرگ و غنی از آهن وجود داشت، بی شک، ایرانیان با این فلز، آشنایی کامل داشتند. پس از عبور از عصر سنگ و مس و مفرغ، در هزارهی دوم قبل از میلاد، عصر آهن آغاز شد.

در فلات ایران، استخراج فلز و استفاده از آن، تاریخی بس طولانی دارد. از تپه ی علی کُش و حفاری های دهلُران خوزستان، آثار مسی که از طریق کوبیدن یا چکش زدن درست شده اند، استخراج شده است که مربوط به هزاره های هفتم و هشتم قبل از میلاد است.

نمونه های دیگری از فلزکاری، از تپه ی سیلک در هزاره ی پنجم قبل از میلاد، تپه ی زاغه در هزاره ی ششم قبل از میلاد و تل ابلیس (جنوب غربی کرمان)، استخراج شده است.

 

توانمندی های ایرانیان

طی هزاران سال،  مردمان ساکن در فلات ایران توانسته بودند با فائق آمدن بر مشکلات درونی (شرایط اقلیمی) و بیرونی (اقوام مهاجم)، پایه ها و بسترهای فرهنگی منحصربفرد ایرانی را بنا کنند. پیامد این تحولات، ظهور اولین امپراتوری جهان در فلات ایران یعنی مادها بود که در سرنوشت تاریخی منطقه ی آسیای غربی، تاثیرات تعیین کنندهای داشته است.

استفاده از فلزات گوناگون در ابزارسازی، بزرگ ترین عامل پیشرفت روزافزون نیروهای تولیدی در جوامع پیش از تاریخ است. ابزارهای آهنی، حدود سیصد سال پیش از پیدایش اولیه ی آهن، در قرن ۱۲ قبل از میلاد به کار گرفته شدند.

 

با به کارگیری خیش هایی با تیغه ی آهنی، زمین های زراعی، گسترش پیدا کردند و در نتیجه،  باعث تنوع محصولات بیشتر شد. ابزارهای جدید و مقاوم و نیز استفادهی گسترده از حیوانات بارکش، از عوامل اصلی بهرهوری کار در عصر آهن بودند.

ذوب کردن آهن و دیگر فلزات، همگی به ابزارهای مخصوص خود نیاز داشتند. در نتیجه، دستیابی به علم ذوبِ آهن، باعث شد تا گروهی از مردم، مهارت های خاصی در زمینه ی ساخت ابزار و وسایل آهنی کسب کنند. چنین بود که صنعتگران حرفه ای از درون جوامع عصر آهن سربرآوردند. هدف آنان، ساخت اشیاء گوناگون برای بخش های مختلف جامعه بود. ذوب فلزات (آهن؛ مفرغ، و نقره)، تولید ابزارها، زیور آلات فلزی، سفالگری و شاید بافندگی، از نخستین رشته های صنایع غیرخانگی بودند که در این دوران، رونق پیدا کردند.